Literatur

Motu Proprio SUMMORUM PONTIFICUM Kirchenrechtlicher Kommentar

Gero P. Weishaupt

PÄPSTLICHE WEICHENSTELLUNGEN

 

 Das Motu Proprio Summorum Pontificum Benedikts XVI. und der Begleitbrief.

Ein kirchenrechtlicher Kommentar

Literatur


1. Quellen

1.1 Konzilien


ZWEITES VATIKANISCHES KONZIL, Konstitution über die Heilige Liturgie Sacrosanctum Concilium, in: LThK, Ergänzungsband I, Freiburg 1966, 14-109.

1.2 Verwendete Codex-Ausgaben

CIC 1917: Codex Iuris Canonici, Pii Pontificis Maximi iussu digestus Benedicti Papae XV auctoritate promulgatus; praefatione fontium annotatione et indice analytico-alphabetico ab Em.mo Petro Car. Gasparri auctus, Città del Vaticano, 1948.

CIC 1983: Codex Iuris Canonici, auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus, fontium et indice analytico-alphabetico auctus, PONTIFICIA COMMISSIO CODICI IURIS CANONICI AUTHENTICE INTERPRETANDO, Città del Vaticano, 1989.

CIC 1983: Codex des Kanonischen Rechtes, lateinisch-deutsche Ausgabe. Herausgegeben im Auftrag der Deutschen und Berliner Bischofskonferenz, der Schweizer Bischofskonferenz sowie der Bischöfe von Bozen-Brixen, von Luxemburg, von Lüttich, von Metz und von Straßburg, Kevelaer 1983.

1.3 Apostolischer Stuhl

1.3.1 Päpste

1.3.1.1 Johannes XXIII.


Motu Proprio Rubicarum instructum vom 25. Juli 1960, in: AAS 52 (1960) 593-595.

1.3.1.2 Paul VI.

Motu Proprio Sacram Liturgiam vom 25. Januar 1964, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I (1963 – 1973) composuit et indice auxit Reiner Kaczynski a studiis S. Congrgationis pro Cultu Divino, 41-44.

Constitutio Apostolica Laudis canticum vom 1. November 1970, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 719-724.

Constitutio Apostolica Missale Romanum vom 3. April 1969 in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I , 461-464.

Litterae Apostolicae Motu propio dato Ministeria quaedam vom 15. August 1972, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 888-829

Allocutio Pauli VI in Consitorio vom 24. Mai 1976, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae II, 115-118.

1.3.1.3 Johannes Paul II.

Motu Proprio Ecclesia Dei adflicta in: AAS 80 (1988) 1495-1498.

1.3.1.4 Benedikt XVI.

Benedicti PP. XVI Summi Pontificis Adhortatio Apostolica Postsynodalis Sacramentum Caritatis ad Episcopos, Sacerdotes, Consecratos Consecratasque necnon Christifideles Laicos De Eucharistia Vitae Missionisque Ecclesiae Fonte et Culmine, Liberia Editrice Vaticana 2007.

Litterae Apostolicae Motu Proprio Datae Summorum Pontificum, in: AAS 9 (2007) 777-781.

Begleitbrief an die Bischöfe, in: AAS 9 (2007) 797.

Ansprache an das Kardinalskollegium und die Mitglieder der Römischen Kurie beim Weihnachtsempfang am 22. Dezember 2005, in: L´ Osservatore Romano (deutsche Ausgabe) vom 12. Januar 2006, 26. Jahrgang, Nr. 2, 10.

Epistulae Apostolicae "Ecclesiae Unitatem" motu proprio datae, in: AAS 8 (2009) 710 - 711.

Deutsche Übersetzung auf der Internetseite http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_commissions/ecclsdei/documents/hf_jpii_motu-proprio_02071988_ecclesia-dei_ge.html entnommen. Zugriff: 24 Februar 2009.


1.3.2 Römische Kurie

1.3.2.1 Heilige Ritenkongregation

Decretum generale vom 26. Juli 1960, in: AAS 52 (1960) 596.

Calendarium Romanum vom 21. März 169, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 439-455.

Tres abhinc annos, Instructio altera „ad exsecutionem Constitutionis de sacra Liturgia recte ordinandam“, vom 4. Mai 1967, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 296-302.

Eucharisticum mysterium, Instructio „de cultu mysterii eucharistici“ vom 25. Mai 1967, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 320-351.

1.3.2.2 Rat zur Ausführung der Liturgiekonstitution

De oratione communi seu fidelium. Natura momentum ac structura. Criteria atque specimina Coetibus territorialibus Episcoporum proposita, in: Enchridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 237-242.

1.3.2.3 Kongregation für den Gottesdienst und die Sakramentendisziplin

Instructio Memoriale Domini vom 29. Mai 1969, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 596-601.

Instructio De Constitutione Apostolica „Missale Romanum“ vom 20 Oktober 1969, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 629-633.

Lectionarium Missalis Romani, 30. September 1970, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 714 f.

Notficatio De Missali Romano, Liturgia Horarum et Calendario vom 14. Juni 1971, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I, 802-804.

Notificatio De Missali Romano, vom 28 Oktober 1974, in: Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae II, 56.

Epistula Quattuor abhinc annos, in: AAS 76 (1984) 1088-1089.

Congregatio de Cultu Divino et Disciplina Sacramentorum, „Pregare ‘Ad orientem versus‘“, in: Notitiae 29 (1993) 245-249.

Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum Ioannis Pauli PP. II cura recognitum. Institutio Generalis ex editione typica tertia cura et studio Congregationis de Cultu Divino et Disciplina Sacramentorum excerpta, Città del Vaticano 2000.

„Responsum Congregationis die 25 septembris 2000“, Prot. No. 2036/00L, in: Communicationes 2000.

De usu linguarum popularum in libris liturgiae Romanae edendis. Instructio quinta „ad exsecutionem constitutionis Concilii Vaticani Secundi de Sacra Liturgia recte ordinandam (ad Const. Art. 36), Liberia Editrice Vaticana 2001.

Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum Ioannis Pauli PP. II cura recognitum. Editio typica Tertia. Città del Vaticano 2002.

Instructio Redemptionis Sacramentum de quibusdam observandis et vitandis circa sanctissimam eucharistiam, Cittá del Vaticano 2004. (Deutscher Text in: Benedikt XVI., Sacramentum Caritatis, Libreria Editrice Vaticana 2007.)

1.3.2.4 Kongregation für die Kleriker

Antwort des Präsidenten der Päpstlichen Kommission Ecclesia Dei, in: http://www.clerus.org/clerus/dati/2008-10/24-20/castrillon_rispost.html. Zugriff: 22. März 2009.

1.3.2.5 Päpstliche Kommission für die (Interpreation von) Gesetzestexte(n)

„Responsum“, in: AAS 86 (1994) 541-542.

1.4 Bischöfe

Papst Benedikt XVI., Apostolisches Schreiben SUMMORUM PONTIFICUM. Brief des Heiligen Vaters an die Bischöfe anlässlich der Publikation = Verlautbarungen des Apostolischen Stuhles 178, hrsg. vom Sekretariat der Deutschen Bischofskonferenz, Bonn 2007.

„Ausführungsbestimmungen des Bischofs von Augsburg zum Apostolischen Schreiben ‚Motu Proprio‘ Summorum Pontificum vom 24. Juli 2007: AfkKR 176 (2007) 536-537.

„Leitlinien der Schweizer Bischöfe zum Apostolischen Schreiben Motu Proprio Summorum Pontificum vom 10. September 2007“, in: AfkKR 176 (2007).

„Leitlinien der Deutschen Bischöfe zum Apostolischen Schreiben Motu Proprio Summorum Pontificum vom 27. September 2007“, in: AfkKR 176 (2007).

„Klarstellung des Erzbistums Freiburg zum Motu Proprio ‚Summorum Pontificum‘ von Papst Benedikt XVI. vom 11. Dezember 2007“, in: AfkKR 176 [2007] 542.


2. Sekundärliteratur

2.1 Verwendete Kommentare, Lehrbücher und Nachschlagewerke


AYMANS, W., Kanonisches Recht. Lehrbuch aufgrund des Codex Iuris Canonici. Begründet von E. Eichmann, fortgeführt von K. Mörsdof, 13. Auflage, neu bearbeitet von W. Aymans, Bd. 1, Einleitende Grundfragen und Allgemeine Normen, Paderborn 1991.

AYMANS, W., Kanonisches Recht. Lehrbuch aufgrund des Codex Iuris Canonici. Begründet von E. Eichmann, fortgeführt von K. Mörsdof, 13. Auflage, neu bearbeitet von W. Aymans, Bd. 2. Verfassungs- und Vereinigungsrecht, Paderborn 1997.

Code de Droit Canonique, ed. Faculté de droit canonique: Université de Navarre/Universtité Saint-Paul, Montreal 1990.

Codice di Diritto Canonico Commento, a cura della redazione di Quaderni di dritto ecclesiale, Milano 2001.

DE AGAR, J.T.M., Legislazione delle Conferenze Episcopali Complementare al C.I.C, Milano, 1990.

DENZINGER-SCHÖNMETZER, Enchiridion Symbolorum Definitionum et Declarationum de rebus fidei et morum, ed. XXXVI, Romae 1976.

Dokumente zur Erneuerung der Liturgie. Dokumente des Apostolischen Stuhls 1963-1973, hrsg. von H. RENNINGS/M. KLÖCKNER, Kevelaer 1983.

Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae I (1963 – 1973) composuit et indice auxit Reiner Kaczynski a studiis S. Congregationis pro Cultu Divino, Casali 1976.

Enchiridion Documentorum Instaurationis Liturgicae II (4.12.1973 – 4.12.1983) composuit et indice auxit Reiner Kaczynski, Roma 1988.

KÖSTLER, R., Wörterbuch zum Codex Iuris Canonici, München 1927.

KUNZLER, M., Die Liturgie der Kirche = AMATECA, Lehrbücher zur katholischen Theologie, Bd. X, 2. Auflage, Paderborn 1995.

Lexikon für Theologie und Kirche, hrsg. von J. Hofer und K. Rahner, 6. Bd., 2. Auflage, Freiburg 1961.

______, 7. Bd., 2. Auflage, Freiburg 1962.

______, Das Zweite Vatikanische Konzil. Konstitutionen, Dekrete und Erklärungen. Kommentar, hrsg. von u.a. H. Jedin, J.A. Jungmann, K. Rahner, J. Ratzinger, Ergänzungsband I, Freiburg 1966.

LIEBS, D., Lateinische Rechtsregeln und Rechtssprichwörter, 5. Auflage, München 1991.

MAY, G., - EGLER, A., Einführung in die kirchenrechtliche Methode, Regensburg 1986.

MENGE, H., Lehrbuch der lateinischen Syntax und Semantik, Darmstadt 2000.

MÜLLER, L., Katholische Dogmatik für Studium und Praxis der Theologie. Freiburg im Breisgau 1995, 75.

Münsterrischer Kommentar zum Codex Iuris Canonici, hrsg. von K. Lüdicke, Essen seit 1985 (Loseblattwerk): Stand 25. Egänzungslieferung April 1996.

X. OCHOA, Index verborum ac locutionum Codicis iuris canonici, ed. secunda, Città del Vaticano 1984.

OTT, L., Grundriss der Dogmatik, 11. Auflage, Bonn 2005.

2.2 Aufsätze und Monographien

BARTH, H.-L., Die Mär vom antiken Kanon des Hippolytos. Untersuchungen zur Liturgiereform, Editiones Una Voce, Köln 1999.

BUX, N., La Riforma di Benedetto XVI. La liturgia tra innovazione e tradizione, Casale Monferrato 2008.

CONRAD, S., Ein Ritus in zwei Formen? Über die Frage der Einheit des Römischen Ritus. Vortrag zur 12. Kölner Liturgischen Tagung am 28. März 2009 in Herzogenrath, 1-17. Bisher nicht veröffentlicht.

____, Erneuerung der Liturgie im Geist der Überlieferung: Perspektiven mit Blick auf die liturgische Entwicklung des Westens. Vortrag zum Kolloquium des CIEL am 16. November 2007 in Rom, 1-27. Bisher nicht veröffentlicht.

____, Die innere Logik eines Ritus als Maßstab liturgischer Entwicklung. Vortrag gehalten auf der Internationalen Konferenz „Pope Benedict XVI and the Sacred Liturgy“ vom 21. bis 24. August 2008 in Budapest, 1-9. Bisher nicht veröffentlicht.

FEDERICI, T., „Liturgia: creatività, interiorizzazione, attuazione“, in: Notitiae 13 (1977) Nr. 2, 83-87.

FIEDROWICZ, M., Theologie der Kirchenväter. Gundlagen frühchristlicher Glaubensreflexion, Freiburg im Breisgau 2007.

GAMBER, K., Fragen in die Zeit. Kirche und Liturgie nach dem Vatikanum II, in: Studia Patristica et Liturgie (24. Beiheft), hrsg. u.a. vom Liturgiewissenschaftlichen Institut Regensburg, Regensburg 1989.

GAUDRON, M., Die Messer aller Zeiten. Ritus und Theologie des Meßopfers, Altötting 2006.

GHIRLANDA, G., Il diritto nella Chiesa mistero di communione, ed. quarta, Milano 2006.

GRAULICH, M., “Bischofssynode, Kollegialität und Primat”, in: Leitungsstrukturen der Katholischen Kirche. Kirchenrechtliche Grundlagen und Reformbedarf, hrsg. von I. Riedel-Spangenberger = Quaestiones Disputatae, Freiburg im Breisgau 2002, 64-67.

GRILLMEIER, A., Kommentar zur Dogmatischen Konstitution über die Kirche, in: LThK, Ergänzungsband I, 156-347.

GUARDINI, R., Vom Geist der Liturgie, 2. Auflage, Freiburg im Breisgau 1991.

GURTNER, M., Reflexionen zur Theologie der Liturgie. Liturgie als Vorwegnahme des Himmels auf Erden, Aadorf 2009.

HAUKE, M., „Für viele vergossen“. Studie zur sinngetreuen Wiedergabe des pro Multis in den Wandlungsworten, Augsburg 2008.

HEINZ, A., „Aus Sorge um die Einheit. Das Motu Proprio ‚Summorum Pontificum‘ - eine Einladung zu innerkichlicher Toleranz, in: Klerusblatt 87 (2007) 193-196.

HERMANS, J., Die Feier der Eucharistie. Erklärung und spirituelle Erschliessung, Regensburg, 1984.

HUELS, J. M., “Reconciling the old with the new. Canonical Questions on Summorum Pontificum“, in: The Jurist 68 (2008) 92-113.

JUNGMANN, J.A., Der Gottesdienst der Kirche, 3. Auflage,  Innsbruck 1963.

____, „Der neue Altar“, in: Der Seelsorger 37 (1967) 374-381.

KRANEMANN, B., „Liturgie im Widerspruch. Anfragen und Beobachtungen zum Motu proprio „Summorum Pontificum“, in: Ein Ritus - Zwei Formen. Die Richtlinie Papst Benedikts XVI. zur Liturgie (hrsg. von A. Gerhard), Freiburg im Breisgau 2008, 50-66.


LANG, U. M., Conversi ad Dominum. Zur Geschichte und Theologie der christlichen Gebetsrichtung, 4. Auflage, Einsiedeln 2006.

LANG, W., Die Liturgie der heiligen Messe. Ein Beitrag zur liturgischen Erneuerung, München 2005.

LAUVRIJS, B., De seculiere Instituten, Brugge 1991.

LENGELING, E. J., Reihe Lebendiger Gottesdienst. Die Konstitution des Zweiten Vatikanischen Konzils über die heilige Liturgie. Lateinisch-deutscher Text mit einem Kommentar von Emil Joseph Lengeling, Heft 5/6 (hrsg. von E.J. Lengeling) Münster 1964.

LÜDECKE, N., “Kanonistische Anmerkungen zum Motu Proprio Summorum Pontificum”, in: Liturgisches Jahrbuch 58 (2008) 4.

LÜDICKE, K., Kommentar zu den cann. 834-1165, in: MK, Bd. 4.

MONTAN, A., „Benedictus XVI, Litterae apostolicae motu proprio datae de usu extrordinario antiquae fomae Ritus romani: Summorum Pontificum (07.07.2007). Annotazioni canoniche“, in: Apollinaris 82 (2009) 423-445.

MORRISEY, F. G., Les documents pontificeaux et de la Curie: leur portée canonique à la lumière du Code de droit canonique de 1983, Ottawa 1992.

MÜLLER, M., Officium Divinum. Studien zur kodikarisch-rechtlichen Ordnung des kirchlichen Studengebetes in der lateinischen Kirche = Adnotationes in Ius Canonicum (hrsg. V. E. Güthoff u. Karl-Heinz Selge) 49, Frankfurt 2007.

NEUNHEUSER, B., „Lebendige Liturgiefeier und schöpferische Freiheit des einzelnen Liturgen. Geschichtliche Tatsachen und ihre Bedeutung für heute“, in: Ephemerides Liturgicae 89 (1975) 40-53.

OHLY, Chr., “GRAVIS NECESSITAS. Erwägungen zu einem unbestimmten Begriff der kirchlichen Gesetzbücher”, in: AfkKR 175 (2006) 473-485.

OLSCHEWSKI, J., „Der Begriff ‚iusta causa‘ in der kirchlichen Rechtssprache. Eine Traditio canonica“, in: Theologia et Ius Canonica (Festgabe für H. Heinemann; hrsg. von H. Reinhard) Essen 1995, 235-257.

OVERATH, J., „Amerkungen zur Theologie der Musica sacra“ in: Musica Spiritus Sancti numine sacra, Beiträge zur Theologie der Musica Sacra aus den Publikationen der Consociatio Internationalis Musicae Sacrae, hrsg. v. G. Steinschulte, Città del Vaticano 2001, 104-112.

PAARHAMMER, H., Kommentar zu den cann. 515-572, in: MK, Bd. 3.

PASCH, J., Eucharistia. Gestalt und Vollzug, zweite Auflage, Freiburg 1953.

F. PROSINGER, Das Blut des Bundes – vergessen für viele? Zur Übersetzung des ,hypér pollôn‘ in Mk 14, 24 = Quaestiones non disputatae, Bd. 12, Siegburg 2007.

RATZINGER, J., Zur Lage des Glaubens. Ein Gespräch mit Vittori Messori, München 1985.

____, Aus meinem Leben. Erinnerungen (1927-1977), München 1997.

____, Gott und die Welt. Die Geheimnisse des christlichen Glaubens. Ein Gespräch mit Peter Seewald, München 2005.

____, "Der Geist der Liturgie. Eine Einführung",  in: Gesammelte Schriften, Bd. 11, Freiburg im Breisgau 2008, 30-194.

____, "Theologie der Kirchenmusik", in: Gesammelte Schriften, Bd. 11, 501-610.

____, Gesammmelte Schriften. Theologie der Liturgie, Bd. 11, Freiburg im Breisgau 2008.

REHAK, M., Der außerordentliche Gebrauch der alten Form des Römischen Ritus. Kirchenrechtliche Skizzen zum Motu Proprio Summorum Pontificum vom 07.07.2007, St. Ottilien 2009.

ROTHE, W. F., Liturgische Versöhnung. Ein kirchenrechtlicher Kommentar zum Motu proprio „Summorum Pontificum“ für Studium und Praxis, Augsburg 2009.

____, „Wie gross ist eine Gruppe?”, in: Una Voce-Korrespondenz 6 (2007) 365-373.

SCHÜLLER, Th., Die Barmherzigkeit als Prinzip der Rechtsapplikation in der Kirche im Dienste der salus animarum. Ein kanonistischer Beitrag zur Methodenproblemen der Kirchenrechtstheorie, = Forschungen zur Kirchenrechtswissenschaft, Bd. 14, hrsg. v. H. Müller u.a., Würzburg 1993.

SCHIFFERLE, A., Die Piusbruderschaft, Kevelaer 2009.

SCHMITZ, H. Die Liturgie-Instruktion Redemptionis Sacramentum von 2004 = Adnotationes in Ius Canonicum (hrsg. von E. Güthoff und K.-H. Selge), Bd. 36, Frankfurt 2005.

SCHNITZLER, Th., Was die Messe bedeutet. Hilfen zur Mitfeier, 8. Auflage, Freiburg 1976.

SCHNEIDER, M., “Zur Erneuerung der Liturgie nach dem II. Vatikanum. Ihre Beurteilung in der Theologie Joseph Ratzingers auf dem Hintergrund seiner Reden in der Abtei Fontgombault”, in: Der Logos-gemäße Gottesdienst. Theologie der Liturgie bei Joseph Ratzinger (hrsg. von R. Vorderholzer) = Ratzinger-Studien, Bd. 1, Regensburg, 2009, 139-170.

SIFFI, P., La Messa di San PIO V., Osservazioni sul Rito Tridentino in Risposta ai critici del Muto Proprio, Milano 2007.

SPAEMANN, R., „Bemerkungen eines Laien, der die alte Messe liebt“, in: Ein Ritus - zwei Formen. Die Richtlinie Papst Benedikts XVI. zur Liturgie (hrsg. von A. Gerhards), Freiburg im Breisgau 2008, 75-102.

STEINSCHULTE, G. M., „Zur Situation der katholischen Kirchenmusik im Lichte des Motu Proprio Summorum Pontificum", in: Musica Sacra - Klingende Liturgie. Die katholische Kirchenmusik im Lichte des Motu Proprio Summorum Pontificum Papst Benedikts XVI. (hrgs. von M. Tunger) Aachen 2009, 17-37.

STRIET, M., (Hg.), Gestorben für wen? Zur Diskussion um das „pro multis“, Freiburg im Breisgau, 2007.

STOFFEL, O., Kommentar zu den cann. 330-459, in: MK, Bd. 2.

TUNGER, M., Ansprache zur Eröffnung der SINFONIA SACRA - Jahrestagung 2008, in: Musica Sacra - Klingende Liturgie. Die katholische Kirchenmusik im Lichte des Motu Proprio Summorum Pontificum Papst Benedikts XVI. (hrgs. von M. Tunger) Aachen 2009, 11-16.

VAN HOUT, A.P.S., Sacraliteit in de Novus Ordo, in: Geschriften van de Vereniging vor Latijnse Liturgie 13 (2008).

WALDSTEIN, W., Hirtensorge und Liturgiereform. Eine Dokumentation, Augsburg 1977.

 

Navigation
Home Übersicht Mailformular Impressum
Search

VATICANUM II

"Treu der Überlieferung erklärt das Heilige Konzil schließlich, daß die heilige Mutter Kirche allen rechtlich anerkannten Riten gleiches Recht und gleiche Ehre zuerkennt.

Es ist ihr Wille, daß diese Riten in Zukunft erhalten und in jeder Weise gefördert werden und es ist ihr Wunsch, daß sie soweit es not tut, in ihrem ganzen Umfang gemäß dem Geist gesunder Überlieferung überprüft und im Hinblick auf die Verhältnisse und Notwendigkeiten der Gegenwart mit neue Kraft ausggestattet.

Sacrosanctum ConciliumArtikel 4

Admin only
Letzte Änderung:
April 21. 2010 18:34:17